跳到内容

课程笔记

Review of Static Electric Fields 参考答案

电磁场与波前五章重要题型

符号约定

E\vec{E}:电场强度 (V/m) | D\vec{D}:电位移矢量 (C/m²) | J\vec{J}:传导电流密度 (A/m²) | φ\varphi:电势 (V) | ε\varepsilon:介电常数 (F/m),ε=ε0εr\varepsilon = \varepsilon_0 \varepsilon_r | σ\sigma:电导率 (S/m) | ε0=8.85×1012 F/m\varepsilon_0 = 8.85 \times 10^{-12} \ \text{F/m} | ρs\rho_s:面电荷密度 (C/m²) | P\vec{P}:极化强度 (C/m²)


Series 1:平行板电容器 (Parallel-plate Capacitors)

平行板电容器是考试最常见的基本模型。核心思路是:J=0\nabla \cdot \vec{J} = 0(恒定电流场)求 E\vec{E} 的分布,再通过 E\vec{E}D\vec{D}、电荷和能量

关键物理量关系(必须记住):

关系公式说明
传导电流J=σE\vec{J} = \sigma \vec{E}欧姆定律的微分形式,有耗介质中电流由电场驱动
电位移D=εE\vec{D} = \varepsilon \vec{E}介质本构关系
极化强度P=Dε0E=(εε0)E\vec{P} = \vec{D} - \varepsilon_0 \vec{E} = (\varepsilon - \varepsilon_0)\vec{E}介质对外加电场的响应
焦耳热密度p=JE=σE2p = \vec{J} \cdot \vec{E} = \sigma E^2单位体积的功率耗散
电场能量密度we=12DE=12εE2w_e = \frac{1}{2}\vec{D} \cdot \vec{E} = \frac{1}{2}\varepsilon E^2单位体积储存的电场能
电容C=Q/UC = Q / U极板电荷与电压之比
电导G=I/UG = I / U漏电流与电压之比

求解有耗介质问题的通用策略:

  1. 先求 E\vec{E}:通过 J=0\nabla \cdot \vec{J} = 0J\vec{J} 连续)和电压条件 U=EdlU = \int \vec{E} \cdot d\vec{l} 联立求解
  2. 再求 D\vec{D}:用 D=εE\vec{D} = \varepsilon \vec{E}
  3. 求电荷:用边界条件 n(D2D1)=ρsf\vec{n} \cdot (\vec{D}_2 - \vec{D}_1) = \rho_{sf}(自由电荷面密度),ρsp=Pnout\rho_{sp} = \vec{P} \cdot \vec{n}_{out}(极化电荷面密度)
  4. 求能量和耗散:对密度积分
  5. CCGG:用 UUQQII

Q1:两层有耗介质,上下各半填充

几何结构: 两块平行金属板,面积 SS,间距 dd。外加电压 UU。上半部分(厚度 d/2d/2)填充介质 1,参数 ε1\varepsilon_1, σ1\sigma_1;下半部分(厚度 d/2d/2)填充介质 2,参数 ε2\varepsilon_2, σ2\sigma_2。两种介质的分界面平行于极板。

    ┌───────────┐  ← 上极板 (φ = U)
    │  ε1, σ1   │  d/2
    ├───────────┤  ← 介质分界面 y = d/2
    │  ε2, σ2   │  d/2
    └───────────┘  ← 下极板 (φ = 0)

1. 审题与物理分析

坐标系选择: 直角坐标系。设 yy 轴垂直于极板,从下极板 (y=0y=0) 指向上极板 (y=dy=d)。

物理判断: 两种介质都是有耗的 (σ1,σ20\sigma_1, \sigma_2 \neq 0)。DC 稳态下 J=0\nabla \cdot \vec{J} = 0,在界面处取 pillbox 得 J1n=J2nJ_{1n} = J_{2n}——电流密度法向连续。对于平行板几何,即 J1=J2J_1 = J_2

所以:先通过 J\vec{J} 的连续性 + 电压约束求 E\vec{E},再求 D\vec{D}

(如果两种介质无耗,则 D=0\nabla \cdot \vec{D} = 0DD 法向连续——这是两种路线的根本区别。)

2. 核心方程

  • J\vec{J} 连续(法向): J1n=J2nJ_{1n} = J_{2n},在平行板中即 J1=J2J_1 = J_2(电流密度大小相同,方向垂直于界面)
  • 欧姆定律: J1=σ1E1J_1 = \sigma_1 E_1, J2=σ2E2J_2 = \sigma_2 E_2
  • 电压条件: E1d2+E2d2=UE_1 \cdot \frac{d}{2} + E_2 \cdot \frac{d}{2} = U
  • E\vec{E} 的无旋性: 平行板中场均匀,E\vec{E} 在各自区域内是常数,方向垂直于极板

3. 逐步求解

Step 1:求 E1E_1, E2E_2

J\vec{J} 的连续性:

J1=J2σ1E1=σ2E2(1)J_1 = J_2 \quad \Rightarrow \quad \sigma_1 E_1 = \sigma_2 E_2 \tag{1}

由电压条件(E1E_1, E2E_2 在各自区域内均匀):

E1d2+E2d2=U(2)E_1 \cdot \frac{d}{2} + E_2 \cdot \frac{d}{2} = U \tag{2}

(1)(1) 代入 (2)(2)E2=σ1σ2E1E_2 = \frac{\sigma_1}{\sigma_2}E_1

E1d2+σ1σ2E1d2=UE_1 \cdot \frac{d}{2} + \frac{\sigma_1}{\sigma_2}E_1 \cdot \frac{d}{2} = U E1d2(1+σ1σ2)=UE_1 \cdot \frac{d}{2}\left(1 + \frac{\sigma_1}{\sigma_2}\right) = U E1=2Udσ2σ1+σ2(3)E_1 = \frac{2U}{d} \cdot \frac{\sigma_2}{\sigma_1 + \sigma_2} \tag{3}

同理:

E2=2Udσ1σ1+σ2(4)E_2 = \frac{2U}{d} \cdot \frac{\sigma_1}{\sigma_1 + \sigma_2} \tag{4}

讨论: 如果 σ1=σ2\sigma_1 = \sigma_2(两层电导率相同),则 E1=E2=U/dE_1 = E_2 = U/d,退化到均匀介质的情况。如果 σ2σ1\sigma_2 \gg \sigma_1(介质 2 导电性好很多),则 E12U/dE_1 \approx 2U/d(电场集中在介质 1 中),E20E_2 \approx 0。这意味着电场集中在电阻更大的那层(串联电阻分压原理)。

Step 2:求电势分布 φ(y)\varphi(y)

设下极板 φ(0)=0\varphi(0) = 0,上极板 φ(d)=U\varphi(d) = U。由 E=φ\vec{E} = -\nabla \varphiEy=dφ/dyE_y = -d\varphi/dy。上极板电势高、下极板低,dφ/dy>0d\varphi/dy > 0,因此 Ey<0E_y < 0(电场指向 y-y)。

E1E_1, E2E_2 为场的大小(正值),Ey=E1E_y = -E_1(上半)、Ey=E2E_y = -E_2(下半)。由 φ(y)=φ(0)0yEydy\varphi(y) = \varphi(0) - \int_0^y E_y dy'

下半区域 (0yd/20 \le y \le d/2):

φ(y)=00y(E2)dy=E2y\varphi(y) = 0 - \int_0^y (-E_2) dy' = E_2 y

上半区域 (d/2ydd/2 \le y \le d):

φ(y)=E2d2d/2y(E1)dy=E2d2+E1(yd2)\varphi(y) = E_2 \cdot \frac{d}{2} - \int_{d/2}^y (-E_1) dy' = E_2 \cdot \frac{d}{2} + E_1\left(y - \frac{d}{2}\right)

验证:y=dy = dφ(d)=d2(E1+E2)=U\varphi(d) = \frac{d}{2}(E_1+E_2) = U. ✓

Step 3:求 D\vec{D} 分布

在下半区域(介质 2):

D2=ε2E2=ε22Udσ1σ1+σ2(5)D_2 = \varepsilon_2 E_2 = \varepsilon_2 \cdot \frac{2U}{d} \cdot \frac{\sigma_1}{\sigma_1 + \sigma_2} \tag{5}

在上半区域(介质 1):

D1=ε1E1=ε12Udσ2σ1+σ2(6)D_1 = \varepsilon_1 E_1 = \varepsilon_1 \cdot \frac{2U}{d} \cdot \frac{\sigma_2}{\sigma_1 + \sigma_2} \tag{6}

D1D_1D2D_2 大小不同(因为 ε1ε2\varepsilon_1 \neq \varepsilon_2E1E2E_1 \neq E_2),所以在分界面处 D\vec{D} 不连续

为什么 DD 不连续? 因为在介质分界面处积累了自由电荷,正是这些自由电荷使得 D\vec{D} 发生突变。

Step 4:求自由电荷面密度

边界条件:n(D2D1)=ρsf\vec{n} \cdot (\vec{D}_{2} - \vec{D}_{1}) = \rho_{sf}

电场方向从上极板(高电势)指向下极板(低电势):D=εEey\vec{D} = -\varepsilon E \,\vec{e}_y

下极板 (y=0y = 0): n=+ey\vec{n} = +\vec{e}_y(从导体指向介质 2):

ρsf(0)=ey(ε2E2ey0)=ε2E2(负自由电荷)\rho_{sf}(0) = \vec{e}_y \cdot (-\varepsilon_2 E_2 \vec{e}_y - 0) = -\varepsilon_2 E_2 \quad (\text{负自由电荷})

分界面 (y=d/2y = d/2): n=+ey\vec{n} = +\vec{e}_y(从介质 2 指向介质 1):

ρsf(d/2)=ey[(ε1E1ey)(ε2E2ey)]=ε2E2ε1E1\rho_{sf}(d/2) = \vec{e}_y \cdot [(-\varepsilon_1 E_1 \vec{e}_y) - (-\varepsilon_2 E_2 \vec{e}_y)] = \varepsilon_2 E_2 - \varepsilon_1 E_1

代入 (5)(6)(5)(6)

ρsf(d/2)=2Udε2σ1ε1σ2σ1+σ2(7)\rho_{sf}(d/2) = \frac{2U}{d} \cdot \frac{\varepsilon_2 \sigma_1 - \varepsilon_1 \sigma_2}{\sigma_1 + \sigma_2} \tag{7}

ε1σ1=ε2σ2\frac{\varepsilon_1}{\sigma_1} = \frac{\varepsilon_2}{\sigma_2} 时界面无自由电荷。

上极板 (y=dy = d): n=ey\vec{n} = -\vec{e}_y(从导体指向介质 1):

ρsf(d)=ey(ε1E1ey0)=+ε1E1(正自由电荷)\rho_{sf}(d) = -\vec{e}_y \cdot (-\varepsilon_1 E_1 \vec{e}_y - 0) = +\varepsilon_1 E_1 \quad (\text{正自由电荷})
Step 5:求极化电荷面密度

ρsp=Pnout\rho_{sp} = \vec{P} \cdot \vec{n}_{out}P=(εε0)E\vec{P} = (\varepsilon - \varepsilon_0)\vec{E}。由于 E\vec{E} 指向 y-yP1=(ε1ε0)E1ey\vec{P}_1 = -(\varepsilon_1 - \varepsilon_0)E_1 \vec{e}_yP2=(ε2ε0)E2ey\vec{P}_2 = -(\varepsilon_2 - \varepsilon_0)E_2 \vec{e}_y

介质 2 下表面 (y=0y = 0): nout=ey\vec{n}_{out} = -\vec{e}_y(从介质指向导体)→ ρsp2(0)=+(ε2ε0)E2\rho_{sp2}(0) = +(\varepsilon_2 - \varepsilon_0)E_2

介质 2 上表面 (y=d/2y = d/2): nout=+ey\vec{n}_{out} = +\vec{e}_yρsp2(d/2)=(ε2ε0)E2\rho_{sp2}(d/2) = -(\varepsilon_2 - \varepsilon_0)E_2

介质 1 下表面 (y=d/2y = d/2): nout=ey\vec{n}_{out} = -\vec{e}_yρsp1(d/2)=+(ε1ε0)E1\rho_{sp1}(d/2) = +(\varepsilon_1 - \varepsilon_0)E_1

分界面总极化电荷:ρsp(d/2)=(ε1ε0)E1(ε2ε0)E2\rho_{sp}(d/2) = (\varepsilon_1 - \varepsilon_0)E_1 - (\varepsilon_2 - \varepsilon_0)E_2

介质 1 上表面 (y=dy = d): nout=+ey\vec{n}_{out} = +\vec{e}_yρsp1(d)=(ε1ε0)E1\rho_{sp1}(d) = -(\varepsilon_1 - \varepsilon_0)E_1

考试时先写出 ρsp=Pn\rho_{sp} = \vec{P} \cdot \vec{n},再代入计算,让阅卷人看到思路。

Step 6:功率耗散密度

p=JE=σE2p = \vec{J} \cdot \vec{E} = \sigma E^2

p1=σ1E12p_1 = \sigma_1 E_1^2p2=σ2E22p_2 = \sigma_2 E_2^2

总耗散功率:

Ptotal=(p1+p2)Sd2=2SU2dσ1σ2σ1+σ2P_{total} = (p_1 + p_2) \cdot S \cdot \frac{d}{2} = \frac{2SU^2}{d} \cdot \frac{\sigma_1 \sigma_2}{\sigma_1 + \sigma_2}
Step 7:电场能量

we=12DE=12εE2w_e = \frac{1}{2} \vec{D} \cdot \vec{E} = \frac{1}{2} \varepsilon E^2

we1=12ε1E12w_{e1} = \frac{1}{2} \varepsilon_1 E_1^2we2=12ε2E22w_{e2} = \frac{1}{2} \varepsilon_2 E_2^2

总能量:

We=(we1+we2)Sd2=Sd4(ε1E12+ε2E22)W_e = (w_{e1} + w_{e2}) \cdot S \cdot \frac{d}{2} = \frac{S d}{4} (\varepsilon_1 E_1^2 + \varepsilon_2 E_2^2)
Step 8:求 CCGG

总电流 I=JSI = J \cdot SJ1=J2=JJ_1 = J_2 = J):

G=IU=σ1E1SU=2Sdσ1σ2σ1+σ2(8)G = \frac{I}{U} = \frac{\sigma_1 E_1 S}{U} = \frac{2S}{d} \cdot \frac{\sigma_1 \sigma_2}{\sigma_1 + \sigma_2} \tag{8}

(等效为 G1=2σ1S/dG_1 = 2\sigma_1 S/dG2=2σ2S/dG_2 = 2\sigma_2 S/d 串联:1/G=1/G1+1/G21/G = 1/G_1 + 1/G_2

上极板(正极板)自由电荷 Q=ρsf(d)S=ε1E1SQ = \rho_{sf}(d) \cdot S = \varepsilon_1 E_1 S

C=QU=2Sdε1σ2σ1+σ2(9)C = \frac{Q}{U} = \frac{2S}{d} \cdot \frac{\varepsilon_1 \sigma_2}{\sigma_1 + \sigma_2} \tag{9}

由上极板电荷有 C/G=ε1/σ1C/G = \varepsilon_1 / \sigma_1(介质 1 的弛豫时间)。


Q2:两层有耗介质,左右各半填充

几何结构: 平行板电容器,面积 SS(左右各 S/2S/2),间距 dd,电压 UU。左侧(面积 S/2S/2)介质参数 ε1\varepsilon_1, σ1\sigma_1;右侧(面积 S/2S/2)介质参数 ε2\varepsilon_2, σ2\sigma_2。介质分界面垂直于极板。

    ┌───────────┐  ← 上极板
    │           │
    │  ε1, σ1   │  ε2, σ2
    │           │
    └───────────┘  ← 下极板
     ← S/2 →← S/2 →

1. 审题与物理分析

Q1 中两种介质串联(电流必须先后经过两层),Q2 中两种介质并联(两侧各自独立通路)。左右两侧承受相同的电压 UU、厚度 dd,因此:

E1=E2=UdE_1 = E_2 = \frac{U}{d}

容易犯的错: 在 Q2 中也去用 JJ 连续求 EE——这是错的,J1J_1J2J_2 在不同路径上,互不影响。

2. 各小问求解答

(1) E\vec{E}φ\varphi 分布
E1=E2=E=UdE_1 = E_2 = E = \frac{U}{d}

E\vec{E} 方向垂直于极板(从高电势到低电势)。电势 φ\varphi 在左右两侧都是从下极板的 00 线性增长到上极板的 UU(完全对称)。

(2) D\vec{D} 分布

左侧:D1=ε1E=ε1UdD_1 = \varepsilon_1 E = \varepsilon_1 \frac{U}{d}

右侧:D2=ε2E=ε2UdD_2 = \varepsilon_2 E = \varepsilon_2 \frac{U}{d}

两侧的 D\vec{D} 大小不同(因为 ε\varepsilon 不同,EE 相同)。

(3) 自由电荷面密度

下极板表面: 左侧:ρsf1(0)=D1=ε1Ud\rho_{sf1}(0) = D_1 = \varepsilon_1 \frac{U}{d} 右侧:ρsf2(0)=D2=ε2Ud\rho_{sf2}(0) = D_2 = \varepsilon_2 \frac{U}{d}

极板上左右两侧的自由面电荷密度不同(正比于各自的 ε\varepsilon)。

介质分界面(垂直面):

分界面法向在 xx 方向,而 D\vec{D} 只有 yy 分量,所以 Dn=0D_{n} = 0

n(D2D1)=00=0\vec{n} \cdot (\vec{D}_2 - \vec{D}_1) = 0 - 0 = 0

垂直分界面上没有自由电荷。

(4) 极化电荷面密度

ρsp=Pnout\rho_{sp} = \vec{P} \cdot \vec{n}_{out}P=(εε0)E\vec{P} = (\varepsilon - \varepsilon_0)\vec{E}

电场方向:上极板(UU)到下极板(00),E=Eey\vec{E} = -E\,\vec{e}_yE=U/dE = U/d)。所以:

P1=(ε1ε0)Eey,P2=(ε2ε0)Eey\vec{P}_1 = -(\varepsilon_1 - \varepsilon_0)E\,\vec{e}_y,\quad \vec{P}_2 = -(\varepsilon_2 - \varepsilon_0)E\,\vec{e}_y

下极板表面 (y=0y = 0): nout\vec{n}_{out} 从介质指向下极板导体,即 ey-\vec{e}_y

ρsp1(0)=P1(ey)=[(ε1ε0)Eey](ey)=+(ε1ε0)Eρsp2(0)=P2(ey)=[(ε2ε0)Eey](ey)=+(ε2ε0)E\begin{aligned} \rho_{sp1}(0) &= \vec{P}_1 \cdot (-\vec{e}_y) = [-(\varepsilon_1 - \varepsilon_0)E\,\vec{e}_y] \cdot (-\vec{e}_y) = +(\varepsilon_1 - \varepsilon_0)E \\ \rho_{sp2}(0) &= \vec{P}_2 \cdot (-\vec{e}_y) = [-(\varepsilon_2 - \varepsilon_0)E\,\vec{e}_y] \cdot (-\vec{e}_y) = +(\varepsilon_2 - \varepsilon_0)E \end{aligned}

上极板表面 (y=dy = d): nout\vec{n}_{out} 从介质指向上极板导体,即 +ey+\vec{e}_y

ρsp1(d)=P1(+ey)=(ε1ε0)Eρsp2(d)=P2(+ey)=(ε2ε0)E\begin{aligned} \rho_{sp1}(d) &= \vec{P}_1 \cdot (+\vec{e}_y) = -(\varepsilon_1 - \varepsilon_0)E \\ \rho_{sp2}(d) &= \vec{P}_2 \cdot (+\vec{e}_y) = -(\varepsilon_2 - \varepsilon_0)E \end{aligned}

垂直分界面 (ϕ\phi 方向): P\vec{P} 只有 yy 分量,界面法向在 xx 方向,Pn=0P_n = 0垂直分界面上没有极化面电荷。

(5) 功率耗散密度

左侧:p1=σ1E2=σ1U2d2p_1 = \sigma_1 E^2 = \sigma_1 \frac{U^2}{d^2}

右侧:p2=σ2E2=σ2U2d2p_2 = \sigma_2 E^2 = \sigma_2 \frac{U^2}{d^2}

总耗散功率:

Ptotal=p1S2d+p2S2d=SU22d(σ1+σ2)P_{total} = p_1 \cdot \frac{S}{2} d + p_2 \cdot \frac{S}{2} d = \frac{SU^2}{2d}(\sigma_1 + \sigma_2)
(6) 电场能量

左侧:we1=12ε1E2=12ε1U2d2w_{e1} = \frac{1}{2} \varepsilon_1 E^2 = \frac{1}{2} \varepsilon_1 \frac{U^2}{d^2}

右侧:we2=12ε2E2=12ε2U2d2w_{e2} = \frac{1}{2} \varepsilon_2 E^2 = \frac{1}{2} \varepsilon_2 \frac{U^2}{d^2}

总能量:

We=S2d(we1+we2)=SU24d(ε1+ε2)W_e = \frac{S}{2} d (w_{e1} + w_{e2}) = \frac{SU^2}{4d}(\varepsilon_1 + \varepsilon_2)
(7) CCGG

总电流:I=J1S2+J2S2=S2(σ1+σ2)UdI = J_1 \cdot \frac{S}{2} + J_2 \cdot \frac{S}{2} = \frac{S}{2}(\sigma_1 + \sigma_2) \frac{U}{d}

G=IU=S2d(σ1+σ2)G = \frac{I}{U} = \frac{S}{2d}(\sigma_1 + \sigma_2)

这相当于两个电导并联G=G1+G2G = G_1 + G_2,其中 G1=σ1S/2dG_1 = \sigma_1 \frac{S/2}{d}G2=σ2S/2dG_2 = \sigma_2 \frac{S/2}{d}

总极板电荷:Q=D1S2+D2S2=S2(ε1+ε2)UdQ = D_1 \cdot \frac{S}{2} + D_2 \cdot \frac{S}{2} = \frac{S}{2}(\varepsilon_1 + \varepsilon_2) \frac{U}{d}

C=QU=S2d(ε1+ε2)C = \frac{Q}{U} = \frac{S}{2d}(\varepsilon_1 + \varepsilon_2)

相当于两个电容并联C=C1+C2C = C_1 + C_2,其中 C1=ε1S/2dC_1 = \varepsilon_1 \frac{S/2}{d}C2=ε2S/2dC_2 = \varepsilon_2 \frac{S/2}{d}

Q1 vs Q2 对比总结:

比较项Q1(上下叠放,串联)Q2(左右并列,并联)
EE 分布E1E2E_1 \neq E_2,由 JJ 连续性决定E1=E2=U/dE_1 = E_2 = U/d,电场相同
JJ 分布J1=J2J_1 = J_2,电流相同J1J2J_1 \neq J_2,各自独立
DD 分布D1D2D_1 \neq D_2D1D2D_1 \neq D_2
等效电路两个 RCRC 串联两个 RCRC 并联
CC2Sdε1σ2σ1+σ2\frac{2S}{d} \frac{\varepsilon_1 \sigma_2}{\sigma_1+\sigma_2}S2d(ε1+ε2)\frac{S}{2d}(\varepsilon_1 + \varepsilon_2)
GG2Sdσ1σ2σ1+σ2\frac{2S}{d} \frac{\sigma_1 \sigma_2}{\sigma_1+\sigma_2}S2d(σ1+σ2)\frac{S}{2d}(\sigma_1 + \sigma_2)

Q3:充电后断开,插入无耗介质

题目: 平行板电容器(面积 SS,间距 dd)充电至电压 U0U_0,然后断开电源。断开后插入一块厚度为 tt、介电常数为 ε\varepsilon 的无耗介质板(σ=0\sigma = 0)。求 E\vec{E}CC 的变化。

关键条件: 断开电源 → 极板上的电荷 QQ 保持不变(开路,没有电流通路)。

1. 审题分析

插入前(初始状态):

C0=ε0Sd,Q=C0U0=ε0SU0d,E0=U0dC_0 = \frac{\varepsilon_0 S}{d}, \quad Q = C_0 U_0 = \frac{\varepsilon_0 S U_0}{d}, \quad E_0 = \frac{U_0}{d}

D0=ε0E0=ε0U0d=QSD_0 = \varepsilon_0 E_0 = \frac{\varepsilon_0 U_0}{d} = \frac{Q}{S}(由 Gauss 定律直接得出,DD 由自由电荷决定)。

插入后: 设介质板在极板之间(比如紧贴下极板),厚度 tt。剩余空间 (dt)(d-t) 为空气(ε0\varepsilon_0)。

插入后变为两层”串联”结构:空气层 (dtd-t) + 介质层 (tt)。

2. 求 EE 的变化

关键推理: 因为 QQ 不变,没有自由体电荷(ρf=0\rho_f = 0 在极板之间),由 Gauss 定律,D\vec{D} 在空间恒定:

D=QS=ε0E0(与插入前相同)D = \frac{Q}{S} = \varepsilon_0 E_0 \quad (\text{与插入前相同})

空气层中的电场:

Eair=Dε0=Qε0S=E0(不变!)E_{air} = \frac{D}{\varepsilon_0} = \frac{Q}{\varepsilon_0 S} = E_0 \quad (\text{不变!})

介质层中的电场:

Ediel=Dε=QεS=ε0εE0=E0εrE_{diel} = \frac{D}{\varepsilon} = \frac{Q}{\varepsilon S} = \frac{\varepsilon_0}{\varepsilon}E_0 = \frac{E_0}{\varepsilon_r}

因为 εr>1\varepsilon_r > 1Ediel<E0E_{diel} < E_0介质层中的电场减小了。

结论: 空气区域的 E\vec{E} 与插入前相同;介质区域的 E\vec{E} 减小为原来的 1/εr1/\varepsilon_r

3. 求 CC 的变化

插入后总电压:

U=Eair(dt)+Edielt=E0(dt)+E0εrtU' = E_{air}(d-t) + E_{diel} \cdot t = E_0(d-t) + \frac{E_0}{\varepsilon_r}t U=Qε0S(dt)+QεSt=Q[dtε0S+tεS]U' = \frac{Q}{\varepsilon_0 S}(d-t) + \frac{Q}{\varepsilon S}t = Q\left[\frac{d-t}{\varepsilon_0 S} + \frac{t}{\varepsilon S}\right]

新电容:

C=QU=1dtε0S+tεS=ε0εSε(dt)+ε0tC' = \frac{Q}{U'} = \frac{1}{\frac{d-t}{\varepsilon_0 S} + \frac{t}{\varepsilon S}} = \frac{\varepsilon_0 \varepsilon S}{\varepsilon(d-t) + \varepsilon_0 t}

也可以写成:

C=ε0Sdt(11εr)C' = \frac{\varepsilon_0 S}{d - t\left(1 - \frac{1}{\varepsilon_r}\right)}

因为 11/εr>01 - 1/\varepsilon_r > 0,分母 <d< d,所以 C>C0=ε0S/dC' > C_0 = \varepsilon_0 S / d

结论:电容增大。 物理直观:插入高介电常数的材料使等效板间距”减小”了。

特殊情况验证:

  • 如果 t=0t = 0(没插入):C=C0C' = C_0
  • 如果 t=dt = dε=εrε0\varepsilon = \varepsilon_r \varepsilon_0(完全填充):C=εS/d=εrC0C' = \varepsilon S / d = \varepsilon_r C_0 ✓——标准全填充公式

Q4:插入有耗介质

题目: 与 Q3 相同条件(充电后断开),但插入的介质有耗(ε,σ0\varepsilon, \sigma \neq 0)。求 E\vec{E}CC 的变化。

1. 审题分析

σ0\sigma \neq 0 → 介质可以传导电流。电容器断开电源,但介质内部可形成暂时的泄漏通路。

2. 物理过程

初始瞬态: QQ 没来得及变化,与 Q3 完全相同:D=Q/SD = Q/SEair=E0E_{air} = E_0Ediel=E0/εrE_{diel} = E_0/\varepsilon_r。但有 σ0\sigma \neq 0J=σEdiel0J = \sigma E_{diel} \neq 0 使电荷开始泄漏。

稳态 (tt \to \infty): 电荷泄漏完毕。J=0J = 0σ0\sigma \neq 0 推出 Ediel=0E_{diel} = 0,进而 Eair=0E_{air} = 0E=0E = 0 处处,Q=0Q = 0

3. 答案

E\vec{E} 初始同 Q3(EairE_{air} 不变,EdielE_{diel} 减小为 E0/εrE_0/\varepsilon_r),随后逐渐衰减至零。时间常数 τ=RC\tau = RC

CC 与 Q3 完全相同:C=ε0εSε(dt)+ε0tC' = \frac{\varepsilon_0 \varepsilon S}{\varepsilon(d-t) + \varepsilon_0 t}σ\sigma 不影响 CCCC 是纯介电性质),但使电容成为有损元件 (G0G \neq 0),储存的电荷会随时间泄漏。


Series 2:同轴线 (Coaxial Line)

圆柱坐标系。径向场按 1/r1/r 衰减,积分出现 ln\ln

均匀介质预记公式: Er(r)=Vrln(b/a)E_r(r) = \frac{V}{r \ln(b/a)}C0=2πεln(b/a)C_0 = \frac{2\pi\varepsilon}{\ln(b/a)}G0=2πσln(b/a)G_0 = \frac{2\pi\sigma}{\ln(b/a)}

圆柱坐标散度:D=1r(rDr)r\nabla \cdot \vec{D} = \frac{1}{r}\frac{\partial(r D_r)}{\partial r}rDr=constr D_r = \text{const} 时无源。


Q1:两层同轴介质

几何结构: 无限长同轴线,内导体半径 aa,外导体内半径 bb,电压 VV

  • 内层介质 (a<r<ca < r < c):ε1\varepsilon_1, σ1\sigma_1
  • 外层介质 (c<r<bc < r < b):ε2\varepsilon_2, σ2\sigma_2
        外层 ε2,σ2
    ┌─────────────────┐
    │   ┌─────────┐   │
    │   │ ε1,σ1   │   │
    │   │  ┌───┐  │   │
    │   │  │ ○ │  │   │  ← 内导体 a
    │   │  └───┘  │   │
    │   └─────────┘   │
    └─────────────────┘
                   ← 外导体 b
         ← 界面 c →

1. 审题与物理分析

对称性: 轴对称 + 无限长 → 所有场仅是 rr 的函数,只有径向分量 er\vec{e}_r

有耗介质 → 从 J\vec{J} 入手。 恒定电流:J=0\nabla \cdot \vec{J} = 0

在圆柱坐标中(仅有 Jr(r)J_r(r)):

J=1r(rJr)r=0\nabla \cdot \vec{J} = \frac{1}{r}\frac{\partial(r J_r)}{\partial r} = 0

推导:(rJr)r=0\frac{\partial(r J_r)}{\partial r} = 0,所以 rJr(r)=constantr J_r(r) = \text{constant}

KK 为常数:rJr(r)=Kr J_r(r) = K,即 Jr(r)=KrJ_r(r) = \frac{K}{r}

2. 各小问求解答

(1) E\vec{E}, D\vec{D}, J\vec{J} 和单位长度 CC, GG

E\vec{E}

设单位长度上的总径向电流为 I0I_0(单位:A/m):

I0=Jr(r)2πr=Kr2πr=2πK(与 r 无关!)I_0 = J_r(r) \cdot 2\pi r = \frac{K}{r} \cdot 2\pi r = 2\pi K \quad (\text{与 } r \text{ 无关!})

所以 K=I02πK = \frac{I_0}{2\pi}Jr(r)=I02πrJ_r(r) = \frac{I_0}{2\pi r}

J\vec{J} 的连续性是自动满足的: Jr(r)=I02πrJ_r(r) = \frac{I_0}{2\pi r} 在两层中都对(但两层中的 I0I_0 是同一个值——电流守恒)。

在每层中:

Er1(r)=Jr(r)σ1=I02πσ1r,a<r<c(10)E_{r1}(r) = \frac{J_r(r)}{\sigma_1} = \frac{I_0}{2\pi \sigma_1 r}, \quad a < r < c \tag{10} Er2(r)=Jr(r)σ2=I02πσ2r,c<r<b(11)E_{r2}(r) = \frac{J_r(r)}{\sigma_2} = \frac{I_0}{2\pi \sigma_2 r}, \quad c < r < b \tag{11}

由电压条件确定 I0I_0

V=abEr(r)dr=acI02πσ1rdr+cbI02πσ2rdrV = \int_a^b E_r(r) \, dr = \int_a^c \frac{I_0}{2\pi \sigma_1 r} \, dr + \int_c^b \frac{I_0}{2\pi \sigma_2 r} \, dr V=I02πσ1lnca+I02πσ2lnbcV = \frac{I_0}{2\pi\sigma_1} \ln\frac{c}{a} + \frac{I_0}{2\pi\sigma_2} \ln\frac{b}{c} I0=2πV1σ1lnca+1σ2lnbc(12)I_0 = \frac{2\pi V}{\frac{1}{\sigma_1}\ln\frac{c}{a} + \frac{1}{\sigma_2}\ln\frac{b}{c}} \tag{12}

代回得 E\vec{E}

Er1(r)=Vσ1r(1σ1lnca+1σ2lnbc)=Vr(lnca+σ1σ2lnbc),a<r<cE_{r1}(r) = \frac{V}{\sigma_1 r\left(\frac{1}{\sigma_1}\ln\frac{c}{a} + \frac{1}{\sigma_2}\ln\frac{b}{c}\right)} = \frac{V}{r\left(\ln\frac{c}{a} + \frac{\sigma_1}{\sigma_2}\ln\frac{b}{c}\right)}, \quad a < r < c Er2(r)=Vσ2r(1σ1lnca+1σ2lnbc)=Vr(σ2σ1lnca+lnbc),c<r<bE_{r2}(r) = \frac{V}{\sigma_2 r\left(\frac{1}{\sigma_1}\ln\frac{c}{a} + \frac{1}{\sigma_2}\ln\frac{b}{c}\right)} = \frac{V}{r\left(\frac{\sigma_2}{\sigma_1}\ln\frac{c}{a} + \ln\frac{b}{c}\right)}, \quad c < r < b

D\vec{D}

Dr1(r)=ε1Er1(r),Dr2(r)=ε2Er2(r)D_{r1}(r) = \varepsilon_1 E_{r1}(r), \quad D_{r2}(r) = \varepsilon_2 E_{r2}(r)

J\vec{J} 已经得到 Jr(r)=I0/(2πr)J_r(r) = I_0/(2\pi r),在两层中完全一样(JJ 连续全区域)。

求单位长度电导 G0G_0

G0=I0V=2π1σ1lnca+1σ2lnbc(13)G_0 = \frac{I_0}{V} = \frac{2\pi}{\frac{1}{\sigma_1}\ln\frac{c}{a} + \frac{1}{\sigma_2}\ln\frac{b}{c}} \tag{13}

相当于两个电导的串联(电流路径经过两层):G01=2πσ1ln(c/a)G_{01} = \frac{2\pi\sigma_1}{\ln(c/a)}G02=2πσ2ln(b/c)G_{02} = \frac{2\pi\sigma_2}{\ln(b/c)},串联公式 1G0=1G01+1G02\frac{1}{G_0} = \frac{1}{G_{01}} + \frac{1}{G_{02}}

求单位长度电容 C0C_0

C0=Q0/VC_0 = Q_0 / V,其中 Q0Q_0 是内导体表面单位长度的自由电荷。

Q0=Dr1(a)2πa=ε1Er1(a)2πaQ_0 = D_{r1}(a) \cdot 2\pi a = \varepsilon_1 E_{r1}(a) \cdot 2\pi a

代入 Er1(a)E_{r1}(a)

Q0=ε1Va(lnca+σ1σ2lnbc)2πa=2πε1Vlnca+σ1σ2lnbcQ_0 = \varepsilon_1 \cdot \frac{V}{a\left(\ln\frac{c}{a} + \frac{\sigma_1}{\sigma_2}\ln\frac{b}{c}\right)} \cdot 2\pi a = \frac{2\pi \varepsilon_1 V}{\ln\frac{c}{a} + \frac{\sigma_1}{\sigma_2}\ln\frac{b}{c}} C0=Q0V=2πε1lnca+σ1σ2lnbc(14)C_0 = \frac{Q_0}{V} = \frac{2\pi \varepsilon_1}{\ln\frac{c}{a} + \frac{\sigma_1}{\sigma_2}\ln\frac{b}{c}} \tag{14}

C0C_0 依赖 σ1/σ2\sigma_1/\sigma_2——有耗串联时 EE 分布受 σ\sigma 影响,进而 QQ(涉及 D=εED=\varepsilon E)也受 σ\sigma 影响,所以 C=Q/VC=Q/V 同时依赖 ε\varepsilonσ\sigma。并联情形下 EE 由几何和电压直接决定,不依赖 σ\sigma

(2) 各界面上的自由电荷面密度

边界条件:n(DoutDin)=ρsf\vec{n} \cdot (\vec{D}_{out} - \vec{D}_{in}) = \rho_{sf}

r=ar = a(内导体表面):

n\vec{n} 从导体指向介质 1:+er+\vec{e}_r,导体内 D=0\vec{D} = 0

ρsf(a)=Dr1(a)=ε1Er1(a)\rho_{sf}(a) = D_{r1}(a) = \varepsilon_1 E_{r1}(a)

r=cr = c(介质 1-2 分界面):

n\vec{n} 从介质 1 指向介质 2:+er+\vec{e}_r

ρsf(c)=Dr2(c)Dr1(c)=ε2Er2(c)ε1Er1(c)\rho_{sf}(c) = D_{r2}(c) - D_{r1}(c) = \varepsilon_2 E_{r2}(c) - \varepsilon_1 E_{r1}(c)

代入 Er1(c)E_{r1}(c), Er2(c)E_{r2}(c)

ρsf(c)=I02πc(ε2σ2ε1σ1)\rho_{sf}(c) = \frac{I_0}{2\pi c}\left(\frac{\varepsilon_2}{\sigma_2} - \frac{\varepsilon_1}{\sigma_1}\right)

讨论:ε1σ1=ε2σ2\frac{\varepsilon_1}{\sigma_1} = \frac{\varepsilon_2}{\sigma_2} 时,分界面无自由电荷。

r=br = b(外导体内表面):

n\vec{n} 从外导体指向介质 2:er-\vec{e}_r

ρsf(b)=erDr2(b)=Dr2(b)=ε2Er2(b)\rho_{sf}(b) = -\vec{e}_r \cdot \vec{D}_{r2}(b) = -D_{r2}(b) = -\varepsilon_2 E_{r2}(b)
(3) 各介质表面的极化电荷面密度

ρsp=Pnout\rho_{sp} = \vec{P} \cdot \vec{n}_{out}

r=ar = a(介质 1 内表面):nout=er\vec{n}_{out} = -\vec{e}_r(从介质 1 指向内导体):

ρsp1(a)=(ε1ε0)Er1(a)\rho_{sp1}(a) = -(\varepsilon_1 - \varepsilon_0)E_{r1}(a)

r=cr = c(介质 1 外表面):nout=+er\vec{n}_{out} = +\vec{e}_r;介质 2 内表面:nout=er\vec{n}_{out} = -\vec{e}_r

ρsp(c)=(ε1ε0)Er1(c)(ε2ε0)Er2(c)\rho_{sp}(c) = (\varepsilon_1 - \varepsilon_0)E_{r1}(c) - (\varepsilon_2 - \varepsilon_0)E_{r2}(c)

r=br = b(介质 2 外表面):nout=+er\vec{n}_{out} = +\vec{e}_r

ρsp2(b)=+(ε2ε0)Er2(b)\rho_{sp2}(b) = +(\varepsilon_2 - \varepsilon_0)E_{r2}(b)

Q2:介质方位角各半排列

几何结构: 内导体 aa,外导体 bb。两层介质在方位角 (ϕ\phi) 方向各占一半:

  • 上半 (0<ϕ<π0 < \phi < \pi):ε1\varepsilon_1, σ1\sigma_1
  • 下半 (π<ϕ<2π\pi < \phi < 2\pi):ε2\varepsilon_2, σ2\sigma_2

两层都延伸 a<r<ba < r < b(均在径向贯穿)。

1. 审题与物理分析

对称性: 几何结构沿 ϕ\phi 方向不再均匀,但电极仍是同轴的圆柱 → E\vec{E} 仍是纯径向(er\vec{e}_r),且在同半径 rr 处,上下的 ErE_r 必须相同(因为 EE 的切向连续——ϕ\phi 方向的分界面以径向为切向)。

所以 Er(r)E_r(r) 是同一个函数,与 ϕ\phi 无关。

这类似于 Q2 在平行板中的并联情况——电流在上下两半中分别流动。

2. 逐步求解

E\vec{E}I0I_0

设单位长度总电流为 I0I_0。电流密度与 ϕ\phi 有关:

  • 上半 (0<ϕ<π0 < \phi < \pi):J1(r)=σ1Er(r)J_1(r) = \sigma_1 E_r(r)
  • 下半 (π<ϕ<2π\pi < \phi < 2\pi):J2(r)=σ2Er(r)J_2(r) = \sigma_2 E_r(r)

总电流:

I0=0πJ1(r)rdϕ+π2πJ2(r)rdϕ=πr(σ1+σ2)Er(r)I_0 = \int_0^{\pi} J_1(r) \cdot r \, d\phi + \int_{\pi}^{2\pi} J_2(r) \cdot r \, d\phi = \pi r (\sigma_1 + \sigma_2) E_r(r)

由此:

Er(r)=I0πr(σ1+σ2)(15)E_r(r) = \frac{I_0}{\pi r (\sigma_1 + \sigma_2)} \tag{15}

电压条件:

V=abEr(r)dr=I0π(σ1+σ2)lnbaV = \int_a^b E_r(r) \, dr = \frac{I_0}{\pi (\sigma_1 + \sigma_2)} \ln\frac{b}{a} I0=π(σ1+σ2)Vln(b/a),Er(r)=Vrln(b/a)(16)I_0 = \frac{\pi (\sigma_1 + \sigma_2) V}{\ln(b/a)}, \quad E_r(r) = \frac{V}{r \ln(b/a)} \tag{16}

Er(r)E_r(r) 与均匀介质表达式相同——EE 由电压除以 dr/r\int dr/r 决定,电流分布不影响 EE 的径向依赖。

D\vec{D}J\vec{J}

上半:D1(r)=ε1Er(r)=ε1Vrln(b/a)D_1(r) = \varepsilon_1 E_r(r) = \frac{\varepsilon_1 V}{r \ln(b/a)}J1(r)=σ1Er(r)=σ1Vrln(b/a)J_1(r) = \sigma_1 E_r(r) = \frac{\sigma_1 V}{r \ln(b/a)}

下半:D2(r)=ε2Er(r)=ε2Vrln(b/a)D_2(r) = \varepsilon_2 E_r(r) = \frac{\varepsilon_2 V}{r \ln(b/a)}J2(r)=σ2Er(r)=σ2Vrln(b/a)J_2(r) = \sigma_2 E_r(r) = \frac{\sigma_2 V}{r \ln(b/a)}

求单位长度 G0G_0C0C_0
G0=I0V=π(σ1+σ2)ln(b/a)(17)G_0 = \frac{I_0}{V} = \frac{\pi (\sigma_1 + \sigma_2)}{\ln(b/a)} \tag{17}

相当于两个电导并联G01=πσ1ln(b/a)G_{01} = \frac{\pi\sigma_1}{\ln(b/a)}G02=πσ2ln(b/a)G_{02} = \frac{\pi\sigma_2}{\ln(b/a)}

内导体表面的单位长度自由电荷:

Q0=D1(a)πa+D2(a)πa=πa[ε1Er(a)+ε2Er(a)]=π(ε1+ε2)Vln(b/a)Q_0 = D_1(a) \cdot \pi a + D_2(a) \cdot \pi a = \pi a [\varepsilon_1 E_r(a) + \varepsilon_2 E_r(a)] = \frac{\pi (\varepsilon_1 + \varepsilon_2) V}{\ln(b/a)} C0=Q0V=π(ε1+ε2)ln(b/a)(18)C_0 = \frac{Q_0}{V} = \frac{\pi (\varepsilon_1 + \varepsilon_2)}{\ln(b/a)} \tag{18}

相当于两个电容并联

各界面自由电荷面密度

r=ar = a(内导体表面): 上半:ρsf1(a)=D1(a)=ε1Valn(b/a)\rho_{sf1}(a) = D_1(a) = \frac{\varepsilon_1 V}{a \ln(b/a)} 下半:ρsf2(a)=D2(a)=ε2Valn(b/a)\rho_{sf2}(a) = D_2(a) = \frac{\varepsilon_2 V}{a \ln(b/a)}

ϕ\phi 分界面 (ϕ=0\phi = 0ϕ=π\phi = \pi): 分界面法向在 eϕ\vec{e}_\phi 方向,而 D\vec{D} 只有 er\vec{e}_r 分量 → Dn=0D_n = 0无自由面电荷。

r=br = b(外导体内表面): 类似,符号相反。

各介质表面极化电荷面密度

ρsp=Pnout\rho_{sp} = \vec{P} \cdot \vec{n}_{out}P=(εε0)E\vec{P} = (\varepsilon - \varepsilon_0)\vec{E}

电场径向向外:E=Er(r)er\vec{E} = E_r(r)\vec{e}_rEr(r)=Vrln(b/a)E_r(r) = \dfrac{V}{r\ln(b/a)}。因此 P1=(ε1ε0)Er(r)er\vec{P}_1 = (\varepsilon_1 - \varepsilon_0)E_r(r)\vec{e}_rP2=(ε2ε0)Er(r)er\vec{P}_2 = (\varepsilon_2 - \varepsilon_0)E_r(r)\vec{e}_r

r=ar = a(介质内表面): nout\vec{n}_{out} 从介质指向内导体,即 er-\vec{e}_r

ρsp1(a)=P1(a)(er)=(ε1ε0)Er(a)=(ε1ε0)Valn(b/a)ρsp2(a)=(ε2ε0)Er(a)=(ε2ε0)Valn(b/a)\begin{aligned} \rho_{sp1}(a) &= \vec{P}_1(a) \cdot (-\vec{e}_r) = -(\varepsilon_1 - \varepsilon_0)E_r(a) = -\frac{(\varepsilon_1 - \varepsilon_0)V}{a\ln(b/a)} \\ \rho_{sp2}(a) &= -(\varepsilon_2 - \varepsilon_0)E_r(a) = -\frac{(\varepsilon_2 - \varepsilon_0)V}{a\ln(b/a)} \end{aligned}

r=br = b(介质外表面): nout\vec{n}_{out} 从介质指向外导体,即 +er+\vec{e}_r

ρsp1(b)=+(ε1ε0)Er(b)=+(ε1ε0)Vbln(b/a)ρsp2(b)=+(ε2ε0)Er(b)=+(ε2ε0)Vbln(b/a)\begin{aligned} \rho_{sp1}(b) &= +(\varepsilon_1 - \varepsilon_0)E_r(b) = +\frac{(\varepsilon_1 - \varepsilon_0)V}{b\ln(b/a)} \\ \rho_{sp2}(b) &= +(\varepsilon_2 - \varepsilon_0)E_r(b) = +\frac{(\varepsilon_2 - \varepsilon_0)V}{b\ln(b/a)} \end{aligned}

ϕ\phi 分界面 (ϕ=0,π\phi = 0, \pi): P\vec{P}eϕ\vec{e}_\phi 分量,极化面电荷为零


Series 3:同心球 (Co-center Ball)

球坐标系。径向场按 1/r21/r^2 衰减,积分出现 1/a1/b1/a - 1/b

均匀介质预记公式: Er(r)=Vab(ba)r2E_r(r) = \frac{Vab}{(b-a)r^2}C=4πεabbaC = \frac{4\pi\varepsilon ab}{b-a}G=4πσabbaG = \frac{4\pi\sigma ab}{b-a}

球坐标散度:D=1r2(r2Dr)r\nabla \cdot \vec{D} = \frac{1}{r^2}\frac{\partial(r^2 D_r)}{\partial r}r2Dr=constr^2 D_r = \text{const} 时无源。


Q1:两层同心介质

几何结构: 同心球,内球半径 aa,外球内半径 bb,电压 VV

  • 内层介质 (a<r<ca < r < c):ε1\varepsilon_1, σ1\sigma_1
  • 外层介质 (c<r<bc < r < b):ε2\varepsilon_2, σ2\sigma_2

1. 审题与物理分析

对称性: 球对称 → 所有场仅是 rr 的函数,只有径向分量 er\vec{e}_r

有耗介质 → 从 J\vec{J} 入手。 J=0\nabla \cdot \vec{J} = 0

在球坐标中:

J=1r2(r2Jr)r=0\nabla \cdot \vec{J} = \frac{1}{r^2}\frac{\partial(r^2 J_r)}{\partial r} = 0

推导:r2Jr(r)=constantr^2 J_r(r) = \text{constant}

设常数 KKr2Jr(r)=Kr^2 J_r(r) = K,即 Jr(r)=Kr2J_r(r) = \frac{K}{r^2}

2. 各小问求解答

(1) E\vec{E}, D\vec{D}, J\vec{J}CC, GG

E\vec{E}

设总电流为 II(整个球面的径向电流):

I=Jr(r)4πr2=Kr24πr2=4πK(与 r 无关!)I = J_r(r) \cdot 4\pi r^2 = \frac{K}{r^2} \cdot 4\pi r^2 = 4\pi K \quad (\text{与 } r \text{ 无关!})

所以 K=I/(4π)K = I/(4\pi)Jr(r)=I4πr2J_r(r) = \frac{I}{4\pi r^2}——JJ1/r21/r^2 衰减。

在每层中:

Er1(r)=Jr(r)σ1=I4πσ1r2,a<r<c(19)E_{r1}(r) = \frac{J_r(r)}{\sigma_1} = \frac{I}{4\pi \sigma_1 r^2}, \quad a < r < c \tag{19} Er2(r)=Jr(r)σ2=I4πσ2r2,c<r<b(20)E_{r2}(r) = \frac{J_r(r)}{\sigma_2} = \frac{I}{4\pi \sigma_2 r^2}, \quad c < r < b \tag{20}

电压条件:

V=abEr(r)dr=I4πσ1acdrr2+I4πσ2cbdrr2V = \int_a^b E_r(r) \, dr = \frac{I}{4\pi\sigma_1} \int_a^c \frac{dr}{r^2} + \frac{I}{4\pi\sigma_2} \int_c^b \frac{dr}{r^2}

drr2=1r\int \frac{dr}{r^2} = -\frac{1}{r},所以:

V=I4πσ1(1a1c)+I4πσ2(1c1b)V = \frac{I}{4\pi\sigma_1}\left(\frac{1}{a} - \frac{1}{c}\right) + \frac{I}{4\pi\sigma_2}\left(\frac{1}{c} - \frac{1}{b}\right) I=4πV1σ1(1a1c)+1σ2(1c1b)(21)I = \frac{4\pi V}{\frac{1}{\sigma_1}\left(\frac{1}{a} - \frac{1}{c}\right) + \frac{1}{\sigma_2}\left(\frac{1}{c} - \frac{1}{b}\right)} \tag{21}

代回求 E\vec{E}

Er1(r)=Vσ1r2[1σ1(1a1c)+1σ2(1c1b)],a<r<cE_{r1}(r) = \frac{V}{\sigma_1 r^2\left[\frac{1}{\sigma_1}\left(\frac{1}{a} - \frac{1}{c}\right) + \frac{1}{\sigma_2}\left(\frac{1}{c} - \frac{1}{b}\right)\right]}, \quad a < r < c Er2(r)=Vσ2r2[1σ1(1a1c)+1σ2(1c1b)],c<r<bE_{r2}(r) = \frac{V}{\sigma_2 r^2\left[\frac{1}{\sigma_1}\left(\frac{1}{a} - \frac{1}{c}\right) + \frac{1}{\sigma_2}\left(\frac{1}{c} - \frac{1}{b}\right)\right]}, \quad c < r < b

D\vec{D} Dr1=ε1Er1D_{r1} = \varepsilon_1 E_{r1}Dr2=ε2Er2D_{r2} = \varepsilon_2 E_{r2}

J\vec{J} Jr(r)=I/(4πr2)J_r(r) = I/(4\pi r^2)(同一表达式,全区域连续)

求电导 GG

G=IV=4π1σ1(1a1c)+1σ2(1c1b)(22)G = \frac{I}{V} = \frac{4\pi}{\frac{1}{\sigma_1}\left(\frac{1}{a} - \frac{1}{c}\right) + \frac{1}{\sigma_2}\left(\frac{1}{c} - \frac{1}{b}\right)} \tag{22}

相当于两个电导串联G1=4πσ1accaG_1 = \frac{4\pi\sigma_1 ac}{c-a}(内层),G2=4πσ2cbbcG_2 = \frac{4\pi\sigma_2 cb}{b-c}(外层)。

求电容 CC

内导体表面 r=ar=a 的自由电荷:

Q=Dr1(a)4πa2=ε1Er1(a)4πa2=ε1Iσ1Q = D_{r1}(a) \cdot 4\pi a^2 = \varepsilon_1 E_{r1}(a) \cdot 4\pi a^2 = \frac{\varepsilon_1 I}{\sigma_1} C=QV=ε1I/σ1I/G=ε1σ1G(23)C = \frac{Q}{V} = \frac{\varepsilon_1 I / \sigma_1}{I/G} = \frac{\varepsilon_1}{\sigma_1} G \tag{23}

也可以直接写:

C=4πε1a2Er1(a)VC = \frac{4\pi \varepsilon_1 a^2 E_{r1}(a)}{V}
(2) 各界面上的自由电荷面密度

r=ar = a(内球表面):

n\vec{n} 从导体指向介质 1:+er+\vec{e}_r,导体内 D=0\vec{D} = 0

ρsf(a)=Dr1(a)=ε1Er1(a)\rho_{sf}(a) = D_{r1}(a) = \varepsilon_1 E_{r1}(a)

r=cr = c(介质分界面):

n\vec{n} 从介质 1 指向介质 2:+er+\vec{e}_r

ρsf(c)=Dr2(c)Dr1(c)=ε2Er2(c)ε1Er1(c)\rho_{sf}(c) = D_{r2}(c) - D_{r1}(c) = \varepsilon_2 E_{r2}(c) - \varepsilon_1 E_{r1}(c)

代入 Jr(c)=I/(4πc2)J_r(c) = I/(4\pi c^2)Er1(c)=Jr(c)/σ1E_{r1}(c) = J_r(c)/\sigma_1, Er2(c)=Jr(c)/σ2E_{r2}(c) = J_r(c)/\sigma_2

ρsf(c)=I4πc2(ε2σ2ε1σ1)\rho_{sf}(c) = \frac{I}{4\pi c^2}\left(\frac{\varepsilon_2}{\sigma_2} - \frac{\varepsilon_1}{\sigma_1}\right)

r=br = b(外球内表面):

n\vec{n} 从外导体指向介质 2:er-\vec{e}_r

ρsf(b)=Dr2(b)=ε2Er2(b)\rho_{sf}(b) = -D_{r2}(b) = -\varepsilon_2 E_{r2}(b)
(3) 各介质表面的极化电荷面密度

r=ar = a(介质 1 内表面): nout=er\vec{n}_{out} = -\vec{e}_r

ρsp1(a)=P1(er)=(ε1ε0)Er1(a)\rho_{sp1}(a) = \vec{P}_1 \cdot (-\vec{e}_r) = -(\varepsilon_1 - \varepsilon_0)E_{r1}(a)

r=cr = c 介质 1 外表面 (nout=+er\vec{n}_{out} = +\vec{e}_r):ρsp1(c)=+(ε1ε0)Er1(c)\rho_{sp1}(c) = +(\varepsilon_1 - \varepsilon_0)E_{r1}(c) 介质 2 内表面 (nout=er\vec{n}_{out} = -\vec{e}_r):ρsp2(c)=(ε2ε0)Er2(c)\rho_{sp2}(c) = -(\varepsilon_2 - \varepsilon_0)E_{r2}(c) 总计:ρsp(c)=(ε1ε0)Er1(c)(ε2ε0)Er2(c)\rho_{sp}(c) = (\varepsilon_1 - \varepsilon_0)E_{r1}(c) - (\varepsilon_2 - \varepsilon_0)E_{r2}(c)

r=br = b(介质 2 外表面): nout=+er\vec{n}_{out} = +\vec{e}_r

ρsp2(b)=+(ε2ε0)Er2(b)\rho_{sp2}(b) = +(\varepsilon_2 - \varepsilon_0)E_{r2}(b)

Q2:上下半球各半排列

几何结构: 同心球电极 aa, bb。两层介质在极角 (θ\theta) 方向各占一半:

  • 上半球 (0<θ<π/20 < \theta < \pi/2):ε1\varepsilon_1, σ1\sigma_1
  • 下半球 (π/2<θ<π\pi/2 < \theta < \pi):ε2\varepsilon_2, σ2\sigma_2

两层都延伸 a<r<ba < r < b

1. 审题与物理分析

对称性: 电极仍是同心的球面 → 电场方向仍是纯径向 er\vec{e}_r。在 θ=π/2\theta = \pi/2 的赤道面(介质分界面)上,E\vec{E} 只有切向分量 Eθ=0E_\theta = 0 和法向分量 ErE_rErE_r 必须连续(切向 EE 连续),所以 ErE_r 在上下半球中相同

这与 Series 2 Q2 的并联情况类似。

2. 逐步求解

E\vec{E}II

Er(r) 上下相同,与 θ 无关E_r(r) \text{ 上下相同,与 } \theta \text{ 无关}

上下半球电流密度:

  • 上 (0<θ<π/20 < \theta < \pi/2):J1(r)=σ1Er(r)J_1(r) = \sigma_1 E_r(r)
  • 下 (π/2<θ<π\pi/2 < \theta < \pi):J2(r)=σ2Er(r)J_2(r) = \sigma_2 E_r(r)

总电流:I=(上半径球面上的积分)+(下半球面上的积分)I = \text{(上半径球面上的积分)} + \text{(下半球面上的积分)}

上半球面面积 = 2πr22\pi r^2(半球面),下半球面面积 = 2πr22\pi r^2

I=J1(r)2πr2+J2(r)2πr2=2πr2(σ1+σ2)Er(r)I = J_1(r) \cdot 2\pi r^2 + J_2(r) \cdot 2\pi r^2 = 2\pi r^2 (\sigma_1 + \sigma_2) E_r(r) Er(r)=I2πr2(σ1+σ2)(24)E_r(r) = \frac{I}{2\pi r^2 (\sigma_1 + \sigma_2)} \tag{24}

电压条件:

V=abEr(r)dr=I2π(σ1+σ2)abdrr2=I2π(σ1+σ2)(1a1b)V = \int_a^b E_r(r) \, dr = \frac{I}{2\pi(\sigma_1+\sigma_2)} \int_a^b \frac{dr}{r^2} = \frac{I}{2\pi(\sigma_1+\sigma_2)} \left(\frac{1}{a} - \frac{1}{b}\right) I=2π(σ1+σ2)V1a1b(25)I = \frac{2\pi(\sigma_1+\sigma_2)V}{\frac{1}{a} - \frac{1}{b}} \tag{25} Er(r)=Vr2(1a1b)=Vab(ba)r2(26)E_r(r) = \frac{V}{r^2\left(\frac{1}{a} - \frac{1}{b}\right)} = \frac{Vab}{(b-a)r^2} \tag{26}

Er(r)E_r(r) 与均匀介质表达式相同。

D\vec{D}J\vec{J}

上:D1(r)=ε1Er(r)=ε1Vab(ba)r2D_1(r) = \varepsilon_1 E_r(r) = \frac{\varepsilon_1 Vab}{(b-a)r^2}J1(r)=σ1Vab(ba)r2J_1(r) = \frac{\sigma_1 Vab}{(b-a)r^2}

下:D2(r)=ε2Er(r)=ε2Vab(ba)r2D_2(r) = \varepsilon_2 E_r(r) = \frac{\varepsilon_2 Vab}{(b-a)r^2}J2(r)=σ2Vab(ba)r2J_2(r) = \frac{\sigma_2 Vab}{(b-a)r^2}

GGCC
G=IV=2π(σ1+σ2)1a1b=2π(σ1+σ2)abba(27)G = \frac{I}{V} = \frac{2\pi(\sigma_1+\sigma_2)}{\frac{1}{a} - \frac{1}{b}} = \frac{2\pi(\sigma_1+\sigma_2)ab}{b-a} \tag{27}

相当于两个电导并联

内球表面的自由电荷(上半 + 下半):

Q=D1(a)2πa2+D2(a)2πa2=2πa2(ε1+ε2)Vab(ba)a2=2π(ε1+ε2)VabbaQ = D_1(a) \cdot 2\pi a^2 + D_2(a) \cdot 2\pi a^2 = 2\pi a^2(\varepsilon_1 + \varepsilon_2) \cdot \frac{Vab}{(b-a)a^2} = \frac{2\pi(\varepsilon_1 + \varepsilon_2)Vab}{b-a} C=QV=2π(ε1+ε2)1a1b=2π(ε1+ε2)abba(28)C = \frac{Q}{V} = \frac{2\pi(\varepsilon_1+\varepsilon_2)}{\frac{1}{a} - \frac{1}{b}} = \frac{2\pi(\varepsilon_1+\varepsilon_2)ab}{b-a} \tag{28}

相当于两个电容并联

各界面自由电荷面密度

r=ar = a(内球表面): 上半:ρsf1(a)=D1(a)=ε1Vb(ba)a\rho_{sf1}(a) = D_1(a) = \frac{\varepsilon_1 V b}{(b-a)a} 下半:ρsf2(a)=D2(a)=ε2Vb(ba)a\rho_{sf2}(a) = D_2(a) = \frac{\varepsilon_2 V b}{(b-a)a}

θ=π/2\theta = \pi/2 赤道面(介质分界面): 分界面法向为 eθ\vec{e}_\thetaD\vec{D} 只有 er\vec{e}_r 分量 → Dn=0D_n = 0无自由面电荷。

各介质表面极化电荷面密度

ρsp=Pnout\rho_{sp} = \vec{P} \cdot \vec{n}_{out}P=(εε0)E\vec{P} = (\varepsilon - \varepsilon_0)\vec{E}

电场径向向外:E=Er(r)er\vec{E} = E_r(r)\vec{e}_rEr(r)=Vab(ba)r2E_r(r) = \dfrac{Vab}{(b-a)r^2}。因此: P1=(ε1ε0)Er(r)er\vec{P}_1 = (\varepsilon_1 - \varepsilon_0)E_r(r)\vec{e}_rP2=(ε2ε0)Er(r)er\vec{P}_2 = (\varepsilon_2 - \varepsilon_0)E_r(r)\vec{e}_r

r=ar = a(介质内表面): nout\vec{n}_{out} 从介质指向内球导体,即 er-\vec{e}_r

ρsp1(a)=P1(a)(er)=(ε1ε0)Er(a)=(ε1ε0)Vb(ba)aρsp2(a)=(ε2ε0)Er(a)=(ε2ε0)Vb(ba)a\begin{aligned} \rho_{sp1}(a) &= \vec{P}_1(a) \cdot (-\vec{e}_r) = -(\varepsilon_1 - \varepsilon_0)E_r(a) = -\frac{(\varepsilon_1 - \varepsilon_0)V b}{(b-a)a} \\ \rho_{sp2}(a) &= -(\varepsilon_2 - \varepsilon_0)E_r(a) = -\frac{(\varepsilon_2 - \varepsilon_0)V b}{(b-a)a} \end{aligned}

r=br = b(介质外表面): nout\vec{n}_{out} 从介质指向外球导体,即 +er+\vec{e}_r

ρsp1(b)=+(ε1ε0)Er(b)=+(ε1ε0)Va(ba)bρsp2(b)=+(ε2ε0)Er(b)=+(ε2ε0)Va(ba)b\begin{aligned} \rho_{sp1}(b) &= +(\varepsilon_1 - \varepsilon_0)E_r(b) = +\frac{(\varepsilon_1 - \varepsilon_0)V a}{(b-a)b} \\ \rho_{sp2}(b) &= +(\varepsilon_2 - \varepsilon_0)E_r(b) = +\frac{(\varepsilon_2 - \varepsilon_0)V a}{(b-a)b} \end{aligned}

θ=π/2\theta = \pi/2 分界面: P\vec{P}eθ\vec{e}_\theta 分量,极化面电荷为零


三大系列横向对比总结

几何Q序号介质排列等效电路EE 是否均匀CC 公式模式
平行板Q1上下叠放串联E1E2E_1 \neq E_2σ2σ1+σ2\propto \frac{\sigma_2}{\sigma_1+\sigma_2}
平行板Q2左右并列并联E1=E2E_1 = E_2ε1+ε2\propto \varepsilon_1+\varepsilon_2
平行板Q3,Q4部分填充空气+介质串联EairEdielE_{air} \neq E_{diel}ε0εSε(dt)+ε0t\frac{\varepsilon_0\varepsilon S}{\varepsilon(d-t)+\varepsilon_0 t}
同轴线Q1同轴分层串联EE1/r1/rσ1/σ2\sigma_1/\sigma_2
同轴线Q2半方位角并联EE1/r1/r(同均匀)ε1+ε2\propto \varepsilon_1+\varepsilon_2
同心球Q1同心分层串联EE1/r21/r^2σ1/σ2\sigma_1/\sigma_2
同心球Q2上下半球并联EE1/r21/r^2(同均匀)ε1+ε2\propto \varepsilon_1+\varepsilon_2

核心规律:

  1. 分界面法向与 E\vec{E} 平行(介质沿电场方向堆叠)→ 串联。 JJ 连续,EE 不连续。CCGG 用串联公式。
  2. 分界面法向与 E\vec{E} 垂直(介质并排)→ 并联。 EE 连续,JJ 不连续。CCGG 用并联公式。
  3. 判断方法: 电流从正电极到负电极——必须先后经过两种介质 → 串联;可选择走哪种介质 → 并联。
  4. G/C=σ/εG/C = \sigma/\varepsilon 均匀介质中成立。多层介质中每层内部成立,但全局关系因 EE 分配不同而更复杂。在并联情形下,EE 分布由几何决定,CC 不依赖于 σ\sigma

考试技巧速记

拿到题的 5 秒判断法

  1. 看几何 → 选坐标系(平板→直角,同轴→圆柱,同心球→球)
  2. σ\sigmaσ0\sigma \neq 0 且有外加电压 → 从 J\vec{J} 入手;σ=0\sigma = 0 → 从 D\vec{D} 入手
  3. 看分界面方向 → 分界面法向与 E\vec{E} 平行(即界面垂直于 E\vec{E},介质沿场方向堆叠)→ 串联;分界面法向与 E\vec{E} 垂直(即界面平行于 E\vec{E},介质并排)→ 并联
  4. 看电源状态 → 连电源 → UU 固定;断电源 → QQ 固定

易错点清单(考试前过一遍)

  • 圆柱坐标的散度中 (1/r)(rDr)/r(1/r)\partial(rD_r)/\partial r,不要漏掉 1/r1/r
  • 球坐标的散度中 (1/r2)(r2Dr)/r(1/r^2)\partial(r^2 D_r)/\partial r,不要漏掉 1/r21/r^2
  • 同轴线的 C0C_0G0G_0单位长度的值,不是总的值
  • 断电后 QQ 不变(不是 UU 不变),接入电源时 UU 不变
  • 极化电荷的符号:ρsp=Pnout\rho_{sp} = \vec{P} \cdot \vec{n}_{out},一定要写 nout\vec{n}_{out}
  • 有耗介质分界面处 DD 一般不连续(有界面自由电荷),JJ 连续
  • 球面面积 4πr24\pi r^2,半球面积 2πr22\pi r^2,柱面面积(侧面)2πrL2\pi r L
  • drr=lnr\int \frac{dr}{r} = \ln r(同轴线),drr2=1r\int \frac{dr}{r^2} = -\frac{1}{r}(同心球)